Serbest fonlara yeni fren: Yüzde 20 işlem sınırı

Düzenlemenin merkezinde iki kritik sınır bulunuyor: Serbest fonların Takasbank Para Piyasası’ndaki işlemlerinde yüzde 75’e varan teminat zorunluluğu ve fon portföy değerinin yüzde 20’siyle sınırlandırılan toplam işlem büyüklüğü.

SPK’nın cuma gecesi yayımladığı güncelleme, özellikle son dönemde bazı serbest fonların yüksek tutarlı borçlanma ve para piyasası işlemleri üzerinden oluşturduğu büyük pozisyonlara karşı daha sıkı bir risk kontrol mekanizması kurulacağına işaret ediyor. SPK, 28 Ağustos tarihli duyurusunda Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber’in güncellendiğini açıkladı. 

SPK fon düzenlemesini gece yarısı açıkladı: Üst limit geliyor

Yüzde 75 teminat zorunluluğu geliyor

Yeni düzenlemeye göre fonların taraf olduğu yurt içi organize para piyasası işlemlerinde, işlem tutarına ek olarak alınacak teminat, işlemin toplam büyüklüğünün yüzde 75’inden az olamayacak.

Ancak getirilen sınırlama yalnızca teminatın miktarıyla ilgili değil. Teminatın niteliğine de yeni kurallar getiriliyor.

Buna göre alınacak teminatın en az yüzde 50’sinin Repo-Ters Repo Tebliği’nde belirtilen belirli varlıklardan oluşması gerekiyor. Toplam teminatın en az yüzde 75’inin ise yine bu varlıklar ile BIST 30 Endeksi’ne dahil paylardan oluşması zorunlu olacak.

Bu değişiklik, serbest fonların yüksek tutarlı para piyasası işlemlerini daha düşük kaliteli veya sınırlı likiditeye sahip varlıklarla finanse etmesini zorlaştıracak.

SPK'nın yeni fon düzenlemesi kimleri vuracak, hangi fonu etkileyecek?

Başka bir ifadeyle, büyük tutarlı borçlanma yapmak isteyen fonların artık bunun karşılığında çok daha güçlü bir teminat yapısına sahip olması gerekecek.

Serbest fonlara Takasbank Para Piyasası’nda yüzde 20 sınırı

Düzenlemenin belki de en dikkat çekici bölümü ise serbest fonların Takasbank Para Piyasası işlemlerine getirilen yüzde 20 sınırı oldu.

Buna göre serbest fonlar, Takasbank Para Piyasası işlemlerine fon portföy değerinin en fazla yüzde 20’si kadar yatırım yapabilecek.

Üstelik bu hesaplamada yalnızca klasik yatırım işlemleri dikkate alınmayacak. Fonların borçlanma amacıyla gerçekleştirdiği işlemler de yüzde 20’lik sınıra dahil edilecek.

Bu nedenle düzenleme, serbest fonların Takasbank Para Piyasası üzerinden portföy büyüklüğünün çok üzerinde işlem yaparak yüksek kaldıraç oluşturmasını doğrudan sınırlıyor.

Örneğin portföy büyüklüğü 1 milyar lira olan bir serbest fonun, yeni düzenleme kapsamında Takasbank Para Piyasası işlemlerindeki toplam büyüklüğünün 200 milyon liralık sınır çerçevesinde değerlendirilmesi gerekecek.

Serbest fonların yüksek kaldıraç oluşturabilme imkânı, diğer yatırım fonlarından ayrılan temel özelliklerinden biri olarak biliniyordu. SPK’nın serbest fonlara ilişkin mevcut açıklamalarında da bu fonların diğer fonlara kıyasla daha yüksek kaldıraç yaratabilen bir yapıya sahip olduğu belirtiliyor.

Mevcut büyük pozisyonlara geçiş süresi

SPK, düzenlemenin mevcut pozisyonlar üzerinde ani bir tasfiye baskısı yaratmaması için geçiş takvimi de belirledi.

29 Ağustos 2026 itibarıyla yüzde 20 sınırını aşan serbest fonların mevcut pozisyonları üst limit olarak kabul edilecek. Bu pozisyonlar artırılamayacak.

Sınırı aşan fonların, aşım tutarının en az üçte birini 30 Eylül 2026’ya kadar, en az üçte ikisini ise 31 Ekim 2026’ya kadar azaltması gerekiyor. Fonların en geç 30 Kasım 2026 itibarıyla yeni yüzde 20 sınırına tam uyum sağlaması zorunlu olacak.

Bu nedenle özellikle portföy büyüklüğüne kıyasla Takasbank Para Piyasası’nda yüksek hacimli işlem yapan serbest fonlar için önümüzdeki üç aylık dönem kritik olacak.

Açık pozisyonlar da kademeli olarak kapatılacak

Düzenleme, Takasbank’ın merkezi karşı taraf hizmeti vermediği para piyasası işlemlerindeki mevcut açık pozisyonları da hedef alıyor.

29 Ağustos 2026 itibarıyla mevcut açık pozisyonlar üst limit kabul edilecek ve artırılamayacak. Ardından söz konusu açık pozisyonların her ay sonunda en az yüzde 20 oranında azaltılması gerekecek.

Böylece SPK, mevcut pozisyonların bir gecede kapatılmasını istemek yerine, fonlara kademeli bir çıkış takvimi tanımış oldu.

Fonların taraf olduğu yurt içi organize para piyasası işlemlerinin Takasbank’ın merkezi karşı taraf olduğu takas sürecine dahil edilmesi zorunlu hale gelirken, bu konudaki takasa ilişkin hükmün 31 Aralık 2027 tarihinde yürürlüğe girmesi öngörülüyor. Diğer hükümler için ise 31 Aralık 2026 tarihi esas alınıyor.

Düzenlemenin asıl hedefi kaldıraç ve karşı taraf riski

Yeni çerçeve birlikte değerlendirildiğinde SPK’nın serbest fonlar açısından üç temel riski hedef aldığı görülüyor.

Birincisi, fonların para piyasasından yüksek tutarda borçlanarak portföy büyüklüklerinin üzerinde pozisyon oluşturması. İkincisi, bu işlemlerde kullanılan teminatların kalitesi ve likiditesi. Üçüncüsü ise Takasbank’ın merkezi karşı taraf olmadığı işlemlerden kaynaklanabilecek karşı taraf riski.

Yüzde 20’lik işlem sınırı, borçlanmanın da bu sınıra dahil edilmesi ve yüzde 75’e ulaşan teminat zorunluluğu birlikte düşünüldüğünde, serbest fonların para piyasası üzerinden agresif kaldıraç oluşturma alanı önemli ölçüde daralıyor.

Bu nedenle düzenleme, tüm serbest fonları aynı ölçüde etkilemeyecek. Takasbank Para Piyasası’nı sınırlı kullanan fonlar açısından etkisi daha düşük kalırken, portföy büyüklüğüne kıyasla yüksek tutarlı borçlanma ve para piyasası işlemleri yapan fonların pozisyonlarını yeniden düzenlemesi gerekecek.

SPK’nın son fon düzenlemesiyle başlayan süreçte Takasbank Para Piyasası’ndaki teminat ve pozisyon kurallarının sıkılaşması, fon sektöründe özellikle kaldıraçlı işlem yapan serbest fonlar için yeni bir dönemin başladığını gösteriyor.