Babadan oğula dönemi bitti: Patronlar artık koltuğu çalışanlara bırakıyor

Patronlar işlerini üstlenmek istemeyen çocuklarına karşılık şirketlerini hisse ya da vakıf yoluyla çalışanlarına devrediyor. Çalışan sahipliği ise hem şirketlerde verimi artırıyor hem de yeni iş fikirleri için motivasyon kaynağı oluyor. 2035'e kadar altı milyon şirket sahibinin emekli olacağı, bunun da devrimsel bir mülkiyet değişimi başlatacağı öngörülüyor.

ABD'de emekliliğe hazırlanan patronlar, çocukları aynı işi sürmek istemeyince şirketlerini çalışanlarına devretmeye başladı. Oregon merkezli ayakkabı üreticisi Softstar Shoes da 30 çalışanının ortak olduğu bir yapıya geçerek giderek yaygınlaşan yeni eğilime katıldı.

Emeklilik planları kapsamında işletmesini başka birine satmak yerine çalışanlarına devretmeyi seçtiğini söyleyen şirketin eski sahibi ve CEO'su Tricia Salcido, mülkiyet değişimi sonrası çalışanların şirkete daha fazla katkı sunmaya başladığını ve birçok yeni iş fikrinin ortaya çıktığını belirtti.

Hem verim hem ücret artıyor

Araştırmalar, çalışanların ortak olduğu şirketlerde verimliliğin yükseldiğini, işten çıkarmaların daha az yaşandığını ve ücretlerin daha yüksek olduğunu ortaya koyuyor. Salcido da bu kararla bilirkte maliyetleri düşürmek için üretimi başka ülkelere kaydırma mecburiyetinden de kurtulmuş oldu. 

ABD'de her yıl yüzlerce şirket çalışanlara devredilirken, bunu finanse eden yatırım fonlarının büyüklüğü de artıyor. 

"Gümüş tsunami" yaklaşıyor

Öte yandan ABD'de 2035'e kadar yaklaşık altı milyon küçük ve orta ölçekli şirket sahibinin emekli olacağı, bunun da nesilde bir kez görülebilecek büyüklükte bir mülkiyet değişimi başlatacağı öngörülüyor.

Harvard İşletme Okulu'ndan Ethan Rouen, giderek daha fazla işletme sahibinin şirketini satmak istediğini, ancak birçok girişimcinin çocuklarının aile şirketini devralmaya sıcak bakmadığını söylüyor. Rouen'e göre çalışan sahipliği modeli, hem şirketlerin varlığını sürdürmesini sağlıyor hem de işletmelerini yıllarca emek vererek büyüten kurucular için daha cazip bir seçenek sunuyor.

Çalışanlar nasıl ortak oluyor?

Çalışanlar ise genelde şirket sahipliği ya da çalışan hisse sahipliği ile çalıştıkları şirketlere ortak oluyor. 

Çalışan Sahipliği Vakfı (EOT) modelinde, çalışanlar adına kurulan vakıfta şirketin satın alma bedeli gelecekte elde edileceek kârlardan taksitler halinde eski sahibe ödeniyor. Böylece çalışanlar kendi ceplerinden para çıkarmadan işletmenin sahibi oluyor.

Çalışan Hisse Sahipliği Planı (ESOP) modelde ise çalışanlar, şirketten ayrıldıklarında nakde çevirebilecekleri hisse senetlerine sahip oluyor. ABD'de 2023 itibarıyla 6 bin 609 şirket bu sistemle faaliyet gösterirken, söz konusu şirketlerde yaklaşık 10,9 milyon kişi çalışıyor.

Gençler de ilgi gösteriyor

Her iki model de geleneksel şirket yapılarından memnun olmayan genç çalışanların da ilgisini çekiyor. Ancak bu sistemlerin kurulması klasik bir şirket satışına göre daha karmaşık.

İşletme sahiplerinin paralarını uzun vadede tahsil etmesi ve daha fazla risk üstlenmesi de  dönüşümü zorlaştırıyor. Buna rağmen hükümet tarafından da desteklenen çalışan sahipliğinin önümüzdeki yıllarda daha fazla artması bekleniyor.